درجه-های-نظامی

درجه های نظامی در ایران

درجه‌های نظامی قدیم ایراندرجه‌های ارتش جمهوری اسلامی ایراندرجه‌های سپاه پاسداراندرجه‌های نیروی انتظامی ایران

درجه‌های نظامی قدیم ایران

درجه‌های نظامی در ایران باستان

سازمان سپاه هخامنشی (سْپادَ) بر پایهٔ سامانهٔ دهدهی بوده است که نسبت به حریف یونانی برتری بسیار داشته است و در هیچ سپاه آسیایی تا زمان مغول‌ها به کار گرفته نشده است.

  • سْپادَپَتی (spādapati*): فرمانده کل سپاه (این نام احتمالی است و به سرداری که قدرت کامل کشوری داشته است کارَنَ (kārana*) اطلاق می‌شده است.)
  • بَیوَرَپَتی (baivarapati*): فرمانده سپاه ده‌هزارنفره
  • هَزارَپَتی (hazārapati*): فرمانده لشکر هزارنفره
  • ثَتَپَتی (θatapati*): فرمانده گردان صدنفره
  • دَثَپَتی (daθapati): فرمانده گروهان ده‌نفره

سازمان ارتش اشکانیان چندان روشن نیست و نبود ارتش دائمی، سازمان سفت‌وسخت و پیچیده را غیرضروری می‌کرده است. گروهان کوچک وَشت (wašt) نامیده می‌شد و واحد بزرگ را درَفش (drafš) و لشکر را مسلماً گُند (gund) می‌نامیدند. استعداد درَفش یک‌هزار تن بود و یک سپاه شامل ده‌هزار تن بود. به نظر می‌رسد سامانهٔ دهدهی در سازمان ارتش به کار گرفته می‌شده است.

سازمان ارتش ساسانیان کاملاً روشن نیست و حتی دانسته نیست که سامانهٔ دهدهی کاربرد داشته است یا نه ولی لقبی همچون «هَزارمَرد» ممکن است به چنین سامانه‌ای اشاره داشته باشد. همانند روزگار اشکانی ارتش به چندین «گُند» تقسیم می‌شده است که هر گُند دربرگیرندهٔ شماری «درَفش» (واحدهایی با پرچم ویژه) بوده است که این‌ها نیز به نوبهٔ خود شامل چند «وَشت» بوده اند.

درجه‌های نظامی در ایران صفوی، افشار، زند و اوایل قاجار

نام‌های این درجه‌ها بیشتر به زبان ترکی می‌باشند و تا دورهٔ قاجار چندان تغییری در آنها داده نشده است. این درجه‌ها اغلب بر پایهٔ شمار نفرات زیر فرمان هر فرمانده تعریف می‌شده اند.

  • خان: فرمانده هشت تا ده‌هزار سرباز
  • سلطان: در آغاز درجه‌ای بالاتر از مین‌باشی و پایین‌تر از خان بود. ولی بعدها تا فرماندهی یکصد تن (یوزباشی) تنزل یافت و نهایتاً سروان نامیده شد.
  • دومین‌باشی یا ایکی‌مین‌باشی: فرمانده دوهزار سرباز
  • مین‌باشی: فرمانده یک‌هزار سرباز
  • پانصدباشی یا بش‌یوزباشی: فرمانده پانصد سرباز
  • یوزباشی: فرمانده یکصد سرباز
  • پنجاه‌باشی یا اَلّی‌باشی: فرمانده پنجاه سرباز
  • ده‌باشی یا اون‌باشی: فرمانده ده سرباز

درجه‌های نظامی در دوران قاجار

پس از اصلاحاتی که با آمدن ژنرال بریگاد (سرتیپ) کلود ماتیو گاردان در سپاه ایران آغاز شد تحولاتی در این زمینه نیز صورت گرفت. نکته‌ای که باید بدان توجه داشت این است که در آن زمان از مرتبه‌ها یا رتبه‌های شمشیربندان یاد می‌شود که هر کدام دارای سه درجه می‌باشند.

  • نویان یا امیرنویان: از این رتبه با نام سپهسالار یا سردار نیز یاد شده است. نویان درجه‌اول را «نویان اعظم» می‌نامیدند. اگر آن را یک رتبه بالاتر از امیرتومان (سرلشکر) در نظر بگیریم معادل سپهبد در ارتش‌های کنونی می‌باشد ولی در نوشته‌های قدیم نویان را فرمانده یکصدهزار تن به شمار می‌آوردند که در این صورت معادل ارتشبد می‌باشد. هر چند که کل قشون ایران این تعداد سرباز نداشت و سبب می‌شد امیرنویان یک رتبهٔ تشریفاتی باشد.
  • امیرتومان: تومان به زبان مغولی به معنای ده‌هزار می‌باشد و امیرتومان فرمانده ده‌هزار تن به شمار می‌آمده است.
  • سرتیپ
  • سرهنگ
  • یاور
  • سلطان
  • نایب
  • بیگزاده

پس از این‌ها رتبه‌های زیر قرار دارد که این‌ها شامل سه درجه بوده است:

  • وکیل‌باشی
  • وکیل
  • سرجوقه

پایین‌تر از این رتبه‌ها «تابین» قرار داشته که دارای دو درجه بوده است:

  • تابین درجه‌اول
  • تابین درجه‌دوم

در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری رتبه‌ای با نام امیرپنجه یا میرپنج پایین‌تر از امیرتومان و بالاتر از سرتیپ ابداع شد که آن نیز دارای سه درجه بود. ولی ظاهراً پس از مدتی این رتبه حذف می‌شود و میرپنج معادل «رتبهٔ سرتیپی از نوع درجهٔ اول» می‌گردد.

در اواخر دوران قاجار تغییرات دیگری نیز در درجه‌های قشون اعمال می‌گردد.

درجه‌های جدید و قدیم ارتش ایران
امروزیاوایل دوره رضاشاه
سرلشکرامیر لشکر
سرتیپ
سرهنگ
سرهنگ دومنایب‌سرهنگ
سرگردیاور
سروانسلطان
ستوان یکمنایب اول
ستوان دومنایب دوم
ستوان سومنایب سوم
استوار یکممعین نایب درجه یک
استوار دوممعین نایب درجه دو
سرگروهبانوکیل اول
گروهبان دوموکیل راست
گروهبان سوموکیل چپ
سرجوخهسرجوقه
تابین اول
سربازتابین

درجه‌های «ژاندارمری دولتی ایران»

نام درجه‌های «ژاندارمری دولتی ایران» (امنیه) بیشتر از زبان فرانسوی گرفته شده است همچون «ژنرال»، «کلنل»، «ماژور»، «کاپیتان»، «لیوتنان»، «آسپیران»، «ژاندارم» و…

درجه‌های شهربانی از ۱۳۱۵ تا حدود ۱۳۲۵

درجهٔ شهربانیمعادل ارتشینام قدیمی در نظمیه
سرپاسسرتیپسرتیپ
پاسیار یکمسرهنگسرهنگ
پاسیار دومسرهنگ دومنایب سرهنگ
یاورسرگردیاور
سربَهرسروانسلطان
رَسَدبان یکمستوان یکمنایب اول
رسدبان دومستوان دومنایب دوم
رسدبان سومستوان سومنایب سوم
سرپاسبان یکمگروهبان یکموکیل‌باشی
سرپاسبان دومگروهبان دوموکیل راست
سرپاسبان سومگروهبان سوم‌ وکیل چپ
پاسبانسربازآژان
درجه‌های ارتش جمهوری اسلامی ایران

(نزاجا)

نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
درجه‌های امیران و افسران نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ارتشبدسپهبدسرلشکرسرتیپسرتیپ دومسرهنگسرهنگ دومسرگردسروانستوان یکمستوان دومستوان سوم
Arteshbod.png
Sepahbod.png
Sarlashgar.png
Sartip.png
Sartip 2.png
Sarhang 1.png
Sarhang 2.png
Sargord.png
Sarvan.png
Sotvan 1.png
Sotvan 2.png
Sotvan 3.png
درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران
استوار یکماستوار دومگروهبان یکمگروهبان دومگروهبان سومسرجوخهسرباز یکمسرباز دومسرباز
Ostovar 1-k.png
Ostovar 2-c.png
Goruhban 1-k.png
Goruhban 2-c.png
Goruhban 3-k.png
Sarjukhe-c.png
Sarbaz 1-k.png
Sarbaz 2-c.png
Sarbaz -k.png

( نهاجا)

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
درجه‌های امیران و افسران نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ارتشبدسپهبدسرلشکرسرتیپسرتیپ دومسرهنگسرهنگ دومسرگردسروانستوان یکمستوان دومستوان سوم
21- ارتشبد--IRIAF.png
20- سپهبد--IRIAF.png
19- سرلشگر--IRIAF.png
18- سرتیپ--IRIAF.png
17- سرتیپ دوم--IRIAF.png
16- سرهنگ--IRIAF.png
15- سرهنگ دوم--IRIAF.png
14- سرگرد--IRIAF.png
13- سروان--IRIAF.png
12- ستوان یکم--IRIAF.png
11- ستوان دوم--IRIAF.png
10- ستوان سوم--IRIAF.png
درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
استوار یکماستوار دومگروهبان یکمگروهبان دومگروهبان سومسرجوخهسرباز یکمسرباز دومسرباز
9- استوار یکم--IRIAF.png
8- استوار دوم--IRIAF.png
7- گروهبان یکم--IRIAF.png
6- گروهبان دوم--IRIAF.png
5- گروهبان سوم--IRIAF.png
4- سرجوخه--IRIAF.png
3- سرباز یکم--IRIAF.png
2- سرباز دوم--IRIAF.png
1- سرباز--IRIAF.png

(نداجا)

نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
درجه‌های امیران نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
دریابددریاسالاردریاباندریاداردریادار دوم
21-Daryabod.png
20-Daryasalar.png
19-Daryaban.png
18-Daryadar.png
17-Daryadar 2.png
درجه‌های افسران نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ناخدا یکمناخدا دومناخدا سومناوسروانناوبان یکمناوبان دومناوبان سوم
16-Nakhoda 1.png
15-Nakhoda 2.png
14-Nakhoda 3.png
13-Navsarvan.png
12-Navban 1.png
11-Navban 2.png
10-Navban 3.png
درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ناواستوار یکمناواستوار دوممهناوی یکممهناوی دوممهناوی سومسرناویناوی یکمناوی دومناوی
9- ناواستوار یکم.png
8- ناواستوار دوم.png
7- مهناوی یکم.png
6- مهناوی دوم.png
5- مهناوی سوم.png
4- Sar Navi.png
3- Navi 1.png
2- Navi 2.png
1- Navi.png

(نپهاجا)

نیروی پدافند هوایی ارتش نپهاجا
نیروی پدافند هوایی ارتش
درجه‌های امیران و افسران نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
ارتشبدسپهبدسرلشکرسرتیپسرتیپ دومسرهنگسرهنگ دومسرگردسروانستوان یکمستوان دومستوان سوم
21- IRIADF-Gen.png
20- IRIADF-LTG.png
19- IRIADF-MG.png
18- IRIADF-BG.png
17- IRIADF-BG2.png
16- IRIADF-COL.png
15- IRIADF-LTC.png
14- IRIADF-MAJ.png
13- IRIADF-CPT.png
12- IRIADF-1LT.png
11- IRIADF-2LT.png
10- IRIADF-3LT.png
درجه‌های درجه‌داران و سربازان نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
استوار یکماستوار دومگروهبان یکمگروهبان دومگروهبان سومسرجوخهسرباز یکمسرباز دومسرباز
9- IRIADF-CSM.png
8- IRIADF-SGM.png
7- IRIADF-SFC.png
6- IRIADF-SSG.png
5- IRIADF-Sgt.png
4- IRIADF-Cpl.png
3- IRIADF-PFC.png
2- IRIADF-PV2.png
1- IRIADF-PV1.png

درجه‌های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران
درجه‌های فرماندهان – سرداران و افسران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران
ارتشبد/ دریابد پاسدارسپهبد/ دریاسالار پاسدارسرلشکر پاسدار/ دریابان پاسدارسرتیپ پاسدار/ دریادار پاسدارسرتیپ دوم پاسدار/ دریادار دوم پاسدارسرهنگ پاسدار/ ناوسالار یکم پاسدارسرهنگ دوم پاسدار/ ناوسالار دوم پاسدارسرگرد پاسدار/ ناوسالار سوم پاسدارسروان پاسدار/ ناوسروان پاسدارستوان یکم پاسدار/ ناوبان یکم پاسدارستوان دوم پاسدار/ ناوبان دوم پاسدارستوان سوم پاسدار/ ناوبان سوم پاسدار
21- Arteshbod-IRGC.png
20- Sepahbod-IRGC.png
19- Sarlashgar-IRGC.png
18- Sartipp-IRGC.png
17- Sartipp 2nd-IRGC.png
16- Sarhang-IRGC.png
15- Sarhang 2nd-IRGC.png
14- Sargord-IRGC.png
13- Sarvan-IRGC.png
12- Sotvan 1st-IRGC.png
11- Sotvan 2nd-IRGC.png
10- Sotvan 3rd-IRGC.png
درجه‌های درجه‌داران و سربازان وظیفهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران
رزم‌دار یکم/ ناودار یکمرزم‌دار دوم/ ناودار دومرزم‌آور یکم/ ناویار یکمرزم‌آور دوم/ ناویار دومرزم‌آور سوم/ ناویار سومرزم‌یار/ سرناویسرباز یکم/ ناوی یکمسرباز دوم/ ناوی دومسرباز/ ناوی
9- Razmdar 1st-IRGC.png
8- Razmdar 2nd-IRGC.png
7- Razmavar 1st-IRGC.png
6- Razmavar 2nd-IRGC.png
5- Razmavar 3rd-IRGC.png
4- Razmyar-IRGC.png
3- Sarbaz 1st-IRGC.png
2- Sarbaz 2nd-IRGC.png
1- Sarbaz-IRGC.png

درجه فرماندهان و افسران و درجه داران و سربازان وظیفهٔ نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (ناجا)

نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران
نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران

 

درجه‌های نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران از نظر اسم درجه کاملاً مانند ارتش است ولی تفاوت‌های کوچکی در نشان آنها وجود دارد.

درجه‌های امیران و افسران ناجا
ارتشبد پاسدار *سپهبد پاسدار *سرلشکر پاسدارسرتیپ پاسدارسرتیپ دوم پاسدارسرهنگ پاسدارسرهنگ دوم پاسدارسرگرد پاسدارسروان پاسدارستوان یکم پاسدارستوان دوم پاسدارستوان سوم پاسدار
20-Arteshbod-Naja.svg
19-Sepahbod - Naja.png
18-Sarlashgar - Naja.png
17-Sartip - Naja.png
16-Sartip 2 - Naja.svg
15-Sarhang - Naja.png
14-Sarhang 2 - Naja.png
13-Sargord - Naja.png
12-Sarvan - Naja.png
11-Sotvan 1 - Naja.png
10-Sotvan 2 - Naja.png
9-Sotvan 3 - Naja.png
درجه‌های درجه‌داران و سربازان ناجا
استوار یکماستوار دومگروهبان یکمگروهبان دومگروهبان سومسرجوخهسرباز یکمسرباز دومسرباز
8-Ostovar 1 - Naja.png
7-Ostovar 2 - Naja.png
6-Grouhban 1 - Naja.png
5-Grouhban 2 - Naja.png
4-Grouhban 3 - Naja.png
3-Sarjukhe - Naja.png
2-sarbaz 1 - Naja.png
1-sarbaz 1 - Naja.png
0-Sarbaz 0 - Naja.png
  • * پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، بالاترین درجه نظامی کشور از ارتشبد به سرلشکر تنزل پیدا کرد. هم اکنون تنها نظامیانی با درجه سرلشکر بواسطه شهادت به مقام سپهبدی ارتقا خواهند یافت. از آن جمله می‌توان به شهید سپهبد علی صیاد شیرازی و شهید محمد ولی قرنی اشاره کرد.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *